HỌ VÀ TÊN - MỘT LỊCH SỬ NHÌN TỪ DANH TÍNH NGƯỜI VIỆT

Nếu như ở phương Tây, cái tên thường chỉ đơn giản là cái tên hoặc cùng lắm gắn với gia tộc, vùng đất, thì ở Á Đông nói chung và Việt Nam nói riêng, cái tên là một mật mã, chứa đựng khát vọng, ước mơ hoặc một tổn thương nào đó ở thế hệ trước. Như một người vợ đan áo chờ chồng ngoài mặt trận đặt tên con gái mình là Thủy Chung. Một người chồng oán vợ đã bỏ nhà theo người khác đặt tên con là Trường Hận. Ở An Giang, một người họ Phan muốn kỷ niệm quá khứ đam mê tốc độ đã đặt tên con là Phan Hết Gas hết Số. Ở Quảng Nam, tức giận vì đã làm đủ mọi cách để kế hoạch hóa gia đình mà vẫn tòi ra thêm một đứa con nữa để rồi bị phạt, người đàn ông tên Mai Văn Cán đã đặt tên đứa con nhỏ là Mai Phạt Sáu Nghìn Rưởi. Hay ở Thái Nguyên, vì có quá khứ đào vàng và muốn con mình được giáo viên lưu ý nên người bố đã đặt cho con gái mình cái tên Đào Thị Long Lanh Kim Ánh Dương…

(Trần Minh Nguyễn Thanh Bình đề tựa - tên gốc Nguyễn Thanh Bình nhưng người viết thấy bình thường quá, muốn đưa tên nhân vật “Trần Minh” trong truyện cổ “Trần Minh khố chuối” vào bút danh; còn trên mạng xã hội lại là Bình Bồng Bột để thể hiện cá tính hài hước của mình)

Nói ra thì những diễn đàn về cái “họ và tên” của người Việt lúc nào cũng sôi nổi thật đó. Người ta bàn tán, ồ à với nhau vì những cái tên độc lạ nhưng thực chất đều có một câu chuyện phía sau - đó là cái “lịch sử” ngắn trong 2 thế hệ (tại sao bố mẹ lại đặt cho con cái tên này).

Nhìn rộng ra cả chiều dài lịch sử mấy nghìn năm, thông qua cái “Họ và tên” của người Việt quả thực có thể nhìn thấy cả tư tưởng, văn hóa, tín ngưỡng, tâm tư, ước vọng và thể chế chính trị… của mỗi giai đoạn lịch sử. Họ và tên, thứ tưởng như chỉ là một chuỗi âm thanh giản đơn, hóa ra lại là một trong những sáng tạo lâu đời và bền bỉ nhất của loài người. Trải qua hàng nghìn năm, danh xưng này đã biến đổi theo bước chân của đoàn người di cư, theo những biến động chính trị của các triều đại, những làn sóng văn hóa và cả những lựa chọn cá nhân: đặt tên xấu cho con để dễ nuôi, đặt tên theo con giáp năm sinh, nữ “Thị” nam “Văn”, tên húy, tên hiệu,... những cái tên bị dân gian tam sao thất bản… Tất cả hé lộ trong cuốn sách khảo cứu công phu này của nhà nghiên cứu Trần Quang Đức, mỗi lựa chọn và biến đổi về danh tính thể hiện điều gì về bản ngã, cộng đồng và thời cuộc?

Tuy lượng kiến thức sử học, văn hóa học, ngôn ngữ học và cả di truyền học khá lớn nhưng đã được tác giả cấu trúc logic theo trật tự thời gian/thời kỳ rất tiện cho độc giả theo dõi, soi chiếu và có cái nhìn tuyến tính và đa chiều:

* Phần 1- Mộc mạc tới cầu kỳ: Từ nguyên thủy với khởi nguồn mộc mạc, niệm tên xấu dễ nuôi đến khi Nho học phát triển, chữ Hán trở thành văn tự hoa mỹ thì “họ và tên” trở thành tự hiệu nhân sinh và là một định danh giai cấp - Đối với hoàng gia, “họ và tên” gắn với gia tộc, gia giáo, quyền lực.

* Phần 2 - Mưu toan quyền lực: Tập trung vào giai đoạn các triều đại người Việt nắm quyền cai trị - thời kỳ mà tên gọi trở thành biểu tượng của giai cấp, quyền lực, toan tính chính trị

* Phần 3 - Hướng tới tự do: Khi tên gọi trở thành cách để con người tuyên ngôn “tôi là ai”, phát sinh tên tự, tên hiệu, bút danh, biệt danh,

Cuốn sách này không chỉ là một khảo cứu về lịch sử tên họ mà còn là cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa sử liệu và suy tưởng, giữa hư cấu và hiện thực. Độc giả thấy lịch sử trở nên gần gũi hơn vì giữa những trang sách là tấm gương phản chiếu vô hình ký ức tổ tiên và trí tưởng tượng tập thể, những vết dấu sẽ còn ngay trong chính gia đình và bản thân người đọc.